To podgatunek science-fiction spotykany zarówno w literaturze, jak i filmie czy grach komputerowych, w którym porusza się problemy zaawansowanych technologii informatycznych i cybernetycznych. Akcja w tytułach tego gatunku najczęściej rozgrywa się w wielkich metropoliach, często zniszczonych w globalnej wojnie albo podupadających lub wręcz stojących na krawędzi zagłady, gdzie władza ukazywana jest w bardzo negatywnym świetle, przeważnie skorumpowana przez megakorporacje. Bohaterami dzieł tego gatunku są najczęściej osoby wyjęte spod prawa, hakerzy, łowcy głów, często mocno zmodyfikowani cybernetycznie, a także androidy. Często ukazuje się tu problemy sztucznej inteligencji, jej wpływu na ludzi i stosunku do niej tych ostatnich. Typowym motywem jest ukazywanie rasizmu w stosunku do androidów.
Cyberpunk jest popularny wśród miłośników science-fiction, nie zabrakło go także w anime i mandze. Rozkwit cyberpunku w tych dwóch rodzajach twórczości przypada na drugą połowę lat 80. XX wieku, kiedy to powstały takie tytuły jak „Bubblegum Crisis” (inspirowane twórczością Philipa K. Dicka i „Łowcą androidów” Ridleya Scotta), czy „Akira”. Także później, w latach 90. i na początku XXI wieku, powstało kilka znamiennych przedstawicieli tego gatunku, m.in. „Ghost in the Shell”, „Armitage III”.
Podgatunek fikcji spekulacyjnej, którego wzmożona aktywność przypada na lata 80. i początek lat 90. XX wieku. Dotyczy opowieści dziejących się w przeszłości lub osadzonych w świecie przypominającym przeszłość, gdzie nowoczesne technologie zostały wynalezione i realizowane przy pomocy nauki i techniki dostępnej w tamtych realiach.
Prace te często podpadają pod takie gatunki jak science-fiction lub fantasy. Często stawiany jest obok cyberpunku, z którym dzieli część odbiorców. Są to jednak gatunki odrębne, mimo iż oba mają na siebie zauważalny wpływ. Główną różnicą jest mniej antyutopijny charakter steampunku.
Prototypowe opowieści steampunkowe były historiami cyberpunkowymi, które osadzano w przeszłości, a zamiast wysokorozwiniętej cybernetyki wykorzystywano w nich rozbudowane technologie parowe, zachowując jednak ‘punkowe’ nastawienie do władzy i natury ludzkiej.
Kiedy gatunek się rozwinął, najczęstszym okresem, w którym rozgrywały się historie steampunkowe, stała się epoka wiktoriańska, czasami cofano się jednak nawet do średniowiecza. Wykorzystywano silniki parowe, mechanizmy sprężynowe oraz skomplikowane mechaniczne kalkulatory (difference engines). Zaczęto łączyć także ten gatunek z elementami fantasy lub horroru.
Za prekursorów steampunku uważa się Julesa Verne’a, H. G. Wellsa oraz kilku innych autorów, jednak nie można ich prac zaliczać do tego gatunku, ponieważ w momencie publikacji odnosiły się do teraźniejszości.