Franz Kafka zdaje się być pisarzem wprost wymarzonym dla Japończyków – jego twórczość jest częstokroć dość trudna w odbiorze, sporo w niej niedopowiedzeń, półsłówek i tajemniczości, nie brak też elementów surrealistycznych. Tak można scharakteryzować również gros ogólnie pojętej twórczości japońskiej, toteż nie dziwne, że w Japonii Kafka zdaje się być bardziej popularny niż w Polsce, kraju sąsiadującym przecież z jego rodzimymi Czechami, gdzie „Proces” znajduje się co prawda na liście lektur obowiązkowych dla liceów, ale i tak prawie nikt ich nie czyta. Nie ma jednak tego złego, co by na dobre nie wyszło, bowiem tym sposobem możemy otrzymać takie perełki, jak adaptacja twórczości Kafki stworzona przez Kōjiego Yamamurę, twórcę nominowanego w 2003 roku do Oscara za krótkometrażówkę „Pan głowa”.

Najnowsze anime reżysera, nagrodzone Grand Prix na festiwalu filmów krótkometrażowych w Ottawie, jest adaptacją krótkiego opowiadania Kafki zatytułowanego „Lekarz wiejski” (w późniejszym czasie taki sam tytuł otrzymał zbiór opowiadań pisarza). Byłem w wielkim kłopocie. Miałem odbyć podróż nie cierpiącą zwłoki. Oto ciężko chory czekał na mnie w wiosce oddalonej o dziesięć mil, gwałtowna burza śnieżna wypełniała przestrzeń między mną a nim (...) lecz brakowało mi konia, konia. Mój własny koń padł ostatniej nocy wskutek nadmiernej pracy w ciągu tej lodowatej zimy. Takimi oto słowy rozpoczyna się opowiadanie. Służąca lekarza, Rosa, udała się do miasteczka z nadzieją, że któryś z mieszkańców użyczy medykowi konia, aby ten mógł wyruszyć do chorego, okazuje się jednak, że w wiosce brakuje ludzi chętnych do pomocy. W pewnym momencie sprawy przybierają dziwny obrót – oto pojawia się koń. Nawet dwa, a do tego parobek. Owo wydarzenie jest jednak jedynie początkiem dziwnych i niepojętych wydarzeń, jakie w następnych godzinach wydarzą się wokół bezimiennego lekarza.

Posunięcie Yamamury jest dosyć śmiałe, bowiem jako materiał na swój film wybrał bodajże najtrudniejszy utwór z dorobku Kafki, o czym może świadczyć chociażby fakt, że prób interpretacji „Lekarza wiejskiego” pojawiło się, w porównaniu z innymi utworami pisarza, bardzo mało, jest on skrzętnie pomijany we wszelakich publikacjach. Mimo wszystko podjęto oczywiście próby zinterpretowania utworu, niektórzy na przykład uznali, opierając się na niektórych zawartych w opowiadaniu symbolach, przywodzących na myśl „Wykładnię snów” Freuda, że najlepszym sposobem do poznania „Lekarza” jest freudowska psychoanaliza. Louis H. Leiter z kolei uważa, że utworu nie można rozpatrywać w oderwaniu od egzystencjalizmu – według niego lekarz, przytłoczony codzienną rutyną, jest niezdolny do pokonania roli, jaką narzuciła mu absurdalna rzeczywistość (wiara prostych ludzi w to, że jako lekarz zdolny jest dokonać rzeczy niemożliwych). Pozwala sobą manipulować, staje się narzędziem w rękach innych osób (w opowiadaniu – stajennego, rodziny chorego i koni), uczestniczy w stworzonych przez nich sytuacjach, ale nigdy nie w pełni otwarcie. Nie mogąc wznieść się ponad to wszystko, staje się rzeczą jako medyk, zaś jako człowiek – niczym.

Ktoś może zapytać: po co całe te powyższe dywagacje, przytaczanie opinii innych osób? Ano po to, aby dać do zrozumienia czytającemu, jakim filmem jest „Wiejski lekarz Franza Kafki”. Chociaż trwa on zaledwie dwadzieścia minut, stanowi bardzo wierną adaptację opowiadania czeskiego pisarza – bohaterowie wypowiadają dokładnie te same kwestie, co w nowelce, oddane zostały również myśli doktora. Co więcej, Yamamura bardzo szczegółowo zaprezentował każdą sytuację, którą opisał lekarz – jeśli coś zostało przez Kafkę przedstawione i opisane, reżyser bardzo dokładnie to zrealizował. Stąd też przytoczenie interpretacji Leitera, anime bowiem jest tak samo niejasne jak opowiadanie, podobnie jak ono nie posiada jasnego sensu czy przesłania, trudno obie opowieści spiąć klamrą i wyciągnąć z nich konkretne, spójne wnioski. Ci więc, którzy znają opowiadanie Kafki i spodziewali się, że anime będzie jakąś czytelną jego interpretacją, mogą się srodze zawieść.

Yamamura poczynił jednak pewne zmiany, wykorzystując to, że operuje obrazem i dźwiękiem, a nie samym słowem. Samo opowiadanie jest bardzo oniryczne, trudno ocenić, czy tak naprawdę całe było snem, czy raczej sen rozpoczyna się dopiero w pewnym momencie. Przedstawione w opowiadaniu wydarzenia rozgrywają się w rzeczywistości typowej dla snu, gdzie poczucie czasu jest rzeczą względną, gdzie wszystko może się ze sobą przenikać. Reżyser sprawił, że jego „Lekarz wiejski” jest jeszcze bardziej oniryczny. Przyczynia się do tego przede wszystkim oryginalna oprawa graficzna, mogąca przywodzić na myśl „Pana głowę”. Ludzkie ciała zachowują się dość dziwnie, np. głowa i nogi lekarza mają tendencję do wydłużania i rozciągania się, zaś rodzina chorego wygina się w dziwnych pozach. Yamamura dodał również coś od siebie – dwie czarne miniaturowe postaci, nieobecne w opowiadaniu Kafki, które w anime czasem przemawiają w imieniu lekarza. Ten zresztą, nie licząc siebie i stworków, przemawia również głosem „chóru” spoza kadru. Dodatkiem reżysera są również dodatkowe wizualizacje myśli głównego bohatera – w opowiadaniu wyrażone jedynie słowami, w filmie zaś dodatkowo „przyprawione” odpowiednimi animacjami. Co prawda powstały one w umyśle reżysera, jednakże nie odstają od tego, co znamy z papierowej wersji opowiadania, idealnie bowiem wpasują się w jego klimat.

„Wiejski lekarz Franza Kafki” jest filmem bardzo ładnie prezentującym się od strony audiowizualnej. Po zamieszczonych poniżej kadrach czytelnik od razu może ocenić, czy podoba mu się ten styl rysowania. Dla mnie jest on bardzo przyjemny, jakże różny od mainstreamowej gałęzi animacji. Jednakże nie tylko kunszt graficzny reżysera sprawdza się tutaj dobrze, również animacje są bardzo dopracowane. Czasem może wyglądają odrobinę dziwnie, aczkolwiek mają one jedynie dodatkowo podkreślić nietypowość opowieści, jaka została nam zaprezentowana. W tle usłyszymy niepokojące, czasem kakofoniczne dźwięki, idealnie współgrające z obrazem, nadające filmowi jeszcze lepszego i dziwnego klimatu. W paru scenach, podobnie jak w opowiadaniu, pojawia się również chórek – w anime bardziej chyba dopracowany niż w opowiadaniu, gdzie „śpiewał na najprostszą nutę”, w filmie zaś jego śpiew jest przyjemny i bardzo klimatyczny. Nie bez znaczenia jest również to, że główny bohater, jak wyżej wspomniałem, przemawia kilkoma głosami, co jeszcze dobitniej podkreśla sytuację, w jakiej się znalazł.

„Wiejski lekarz Franza Kafki” to perełka, której moim zdaniem nie można przegapić. Czym prędzej powinni po nią sięgnąć nie tylko miłośnicy twórczości czeskiego pisarza, ale również osoby szukające w animacji czegoś nietypowego, mające ochotę na krótką wycieczkę do surrealistycznej rzeczywistości, chcące zanurzyć się w onirycznym świecie spółki Kafka & Yamamura (bądź raczej Yamamura & Kafka, bowiem reżyser okazał się człowiekiem-orkiestrą – na liście płac niemalże cały czas pojawia się jego nazwisko). Owa podróż to naprawdę niesamowite przeżycie estetyczne, audiowizualne, umysłowe i duchowe. Zdaję sobie sprawę, że miniaturka Yamamury nie każdemu przypadnie do gustu – film jest trudny w odbiorze, niektórych zapewne odstraszy sama grafika, ale, jak mniemam, ci osobnicy po przeczytaniu niniejszej recenzji automatycznie odrzucą ten tytuł, zajmując się czymś bardziej zjadliwym. Niemniej resztę zapraszam na Kafkę po japońsku, gdyż jest to danie zaiste wyborne.